Archive for the ‘Cywilizacje’ Category

Książkę tę czytałem ponad rok temu, także napiszę tylko kilka uwag, nim ją w  zwrócę…

Ciekawa książka na tema tych wszystkich metod życia zbiorowego, które składają się na cywilizację żydowską.

O źródłach biblijnych

W książce przedstawione są najstarsze źródła pisane dotyczące tematu, autor przedstawia analizę ksiąg biblijnych pod kątem m. in. ich pochodzenia, języka w którym były spisywane (najstarsze przekłady to często greka, w łacinie – Vulgata), czy informacji na temat tego, które z ksiąg Starego Testamentu chrześcijańskiej Biblii są uznawane przez żydów, a które nie.

Pomiędzy monolatrią a monoteizmem

Koneczny dużo miejsca poświęca monolatrii – w jego opinii żydzi wyznawali monolartię – wiarę w jednego Boga, ale Boga plemiennego, który jest  Bogiem narodu żydowskiego i tylko im sprzyja. Rozważania dotyczą monoteizmu, politeizmu, różnego stopnia nasilenia monolatrii na przestrzeni dziejów. Braćmi nie są wszyscy ludzie a jedynie ci należący do narodu żydowskiego.

Sakralność cywilizacji

Cywilizacja żydowska jest cywilizacją sakralną, cały porządek życia opiera się na przepisach religijnych.

Autor pisze również o strukturze społecznej, o aspekcie tworzenia apriorycznie sztucznej struktury ze względów religijnych (aprioryczna struktura agrarna autorstwa Mojżesza), ale też i wyłanianiu się naturalnej struktury. Otrzymujemy informację o Abrahamie, o jego żonach a następnie potomkach. Ze swą przyrodnią siostrą (ten sam ojciec Tar)  ma syna Izaaka, z drugą żoną ma sześciu synów, lecz Izrael liczy się tylko z potomków Sary. Rozważania dotyczą m. in. poligamii, prawa własności bezwzględnej co do żony. Struktura Żydów palestyńskich składała się z trzech zawodów: koczowników, rolników i lewitów. Co ciekawe Żydzi w owym czasie nie byli ani rzemieślnikami ani kupcami, mieszczaństwa nie było. Koneczny uważa, że społeczeństwa poligamiczne (takim byli Żydzi w starożytności) nigdzie nie wzniosły się ponad ustrój rodowy, najwyżej plemienny. W okresie przedhelenistycznym był to lud ubogi.

Golus w Starożytności

Golus, czyli rozproszenie. Izrael podzielił się w Palestynie na 2 państwa. Dwa plemiona tworzyły królestwo judejskie ze stolicą w Jerozolimie, dziewieć królestwo Izraelskie ze stolicą w Samarii. Osłabieni i rozbici Żydzi zostali wzięci do niewoli przez Asyryjczyków (rok 719 pne) i osiedleni w Medii oraz Persji (tam stykają się po raz pierwszy z handlem), później znaleźli się w niewoli babilońskiej (597-537) gdzie zapoznają się z handlem międzynarodowym, zaczynają się bogacić. Po upadku państwa babilońskiego nie wszyscy Żydzi wrócili do Palestyny. W okresie królewskim zaczyna się ich emigracja ciągła w Persji, Babilonii (Chaladei), Egipcie. Pierwszą uniwersalnością jaką sobie Żydzi przyswoili była handlowa w przeciwieństwie do religijnej, której nigdy nie wykształcili. Język chaladejski stał się dla Żydów drugim świętym obok hebrajskiego. W dziejach po okresie babilońskim jeszcze trzykrotnie przyszło żydom znaleźć się pod wpływem dużych nurtów: okres hellenistyczny, arabski, wreszcie europejski. Żydzi wszędzie chętnie przyjmowali uniwersalizmy, towarzyszyli wszelkim nowym prądom, że powstawało złudzenie iż pozbywają się własnej odrębności i asymilują się. Od czasów Aleksandra Wielkiego rozwija się handel międzynarodowy a wraz z nim osady żydowskie. Wytwarza się też drugi uniwersalizm, intelektualny – kultura hellenistyczna. Żydzi używają języka greckiego. Trzecim uniwersalizmem, który się zrodził był uniwersalizm religijny. Filozofia grecka sprzyjała monoteizmowi i wizji Boga dla wszystkich ludzi, gdy odkryto religię żydowską, mniemano, że odnaleziono to czego się szuka, czyli religię monoteistyczną dla wszystkich, religia żydowska zyskała poważanie. W tym czasie pisma biblijne spisane w języku hebrajskim stały się dla żydów coraz mniej znane, głównie znane uczonym w piśmie. Język hebrajski stał się językiem martwym, żydzi w Palestynie posługiwali się językiem syryjskim, pozostali greckim („kojne”). Gdy przetłumaczono pisma na grekę (septuaginta) nastąpiło rozczarowanie religią żydowską, gdy Antioch III wprowadził Greków do Jerozolimy poznano się na wcześniejszej omyłce, nie znaleziono tam bratnich dusz i wkrótce zrozumiano że nie ma tam pola do monoteizmu uniwersalnego. Niektóre elementy żydzi przyjmowali z nauki helleńskiej, jeśli dało to się połączyć z ich prawem sakralnym. Z myśli greckiej, od filozofów wywodzi się zagadnienie objawienia, założenie, że religia musi być monoteistyczna, że monoteizm musi łączyć się z pojęciem duszy ludzkiej, przesiąknięty ideałami etycznymi. Izrael pierwotnie nie uznawał wiary w nieśmiertelność, znał jedynie ciemną przystań dla zmarłych – Szeol. Kolejni przedstawiciele dynastii Seuleucydów panują nad Palestyną, a gdy ich władza słabnie pod koniec II w pne. Żydzi próbują odzyskać niepodległość z poparciem Rzymu.  Żydowscy władcy Palestyny stają się zależni od Rzymu, w Rzymie pojawia się coraz więcej żydów, choć łaciny sobie nie przyswajają. W Rzymie nie lubiano ich, jako kłaniających się zawsze tym którzy w danym momencie są górą i pozbawionych uczucia względem ludzi poza swymi ziomkami. Tu autor wymienia inne cechy, które zarzucali im Rzymianie, że nienawidzą ludzi, że nie zdziałali nic dla kultury, że stronią od wojska, za to szerzą przekupstwo wśród urzędników. Za Caliguli dochodzi do tłumnych sporów między Żydami a Grekami w Aleksandrii. W 66 r. nadużycia urzędników rzymskich wywołały żydowskie powstanie. Doprowadziło to do całkowitego zburzenia Jerozolimy przez Rzymian (czasy Nerona). Fanatyczni wyznawcy wierzyli, że nie muszą się bronić, bo Jehowa będzie walczyć za nich, bo nadchodzi Mesjasz, który rzuci Żydom cały świat pod nogi. Przegrana nie zachwiała ich wiary, uznali ją za karę za grzechy, przyjście Mesjasza zostało odłożone, aż ogół Żydów będzie spełniał cnoty wymagane przez Jehowę. Przyjście Mesjasza miało sprowadzić wszystkich żydów z rozproszenia i spowodować odbudowanie miast. Także pod koniec okresu hellenistycznego wyznawali żydzi religię jednakowo plemienną jak dawniej. w 116 r wybuch powstanie przeciw greckim współmieszkańcom i rzymskiemu panowaniu. Po rozbiciu powstania prześladowania żydów odbywają się w całym Imperium. Na gruzach Jerozolimy budowane jest miasto greckie. W czego skutek w 132 r. wybucha kolejne powstanie na którego czele stanął Szymon Bar Kochba. Ginie 580 tys ludzi, kraj zamienia się w pustynię, w Jerozolimie powstaje osada weteranów rzymskich. Kończy się prozelityzm żydowski. Prozelici przechodzą na chrześcijaństwo.  Ok 110 r w modlitwie zostaje dodany fragment przeklinający „haminim” (chrześcijan). Prozelityzm zostaje uznany za wrogi. Odtąd żydem jest się tylko z urodzenia.  Okres hellenistyczny przeminął, żydzi natomiast nie nauczyli się łaciny, w Rzymie nadal posługiwali się greką. Jednak od III wieku inteligencja żydowska zaczyna porzucać grekę.

Podsumowując Diaspora była głównym skupiskiem żydów, liczebnie i materialnie. W Palestynie pozostawał tak jakby dodatek, nieliczni i ubodzy. Jeszcze przed perskim podbojem znaleźli się Żydzi w Egipcie, z niewoli babilońskiej wróciły tylko 2 plemiona, w Mezopotamii całe krainy stały się wyłącznie żydowskimi. Znad Eufratu emigrują do prawie  całej Azji i Afryki północnej. W IV w pne znajdują się w wojsku syryjskim. Do Egiptu wpływa ich kolejna fala aemigracyjna, a po podbiciu Jerozolimy przez Ptolemeusza I tysiące zostaję uprowadzonych, powstaje ich duża kolonia w Aleksandrii. W IV w pne. Powstaje ich osadnictwo nad Morzem Kaspijskim, na Kaukazie. Powstają osadnictwa w Jemenie, Cyprze, Krecie, Macedonii, Grecji. W Italii osiedlają się w I w pne., najpierw w Rzymie, m. in jako jeńcy. Zostają (2 tys. rodzin) przymusowo osiedleni we Frygii i Lydii przez Antiocha Wielkiego. W I w pne. znajdują się w miastach Anatolii, w państwie Partów. Na zachodzie spotykamy ich w IV w ne. w Hiszpanii, Belgii, Brytanii, Panonii Dolnej, na lewym brzegu Renu byli przed Germanami, ale ich właściwa historia w Niemczech zaczyna się w X w. w Północnej Afryce – Algierze, Maroku byli  od czasów rzymskich. Josephus Flavius,  jeden z żydowskich przywódców przechwalał się, że żadne cywilizowane miasto nie jest bez żydów. Na to odpowiada Koneczny przytacza stwierdzenie Tadeusza Zielińskiego, że Pionierami wśród dzikich jak Fenicjanie , Grecy czy Rzymianie Żydzi nigdy nie byli, osiedlali się tylko tam gdzie wcześniej przez innych były wytworzone  odpowiednie do życia warunki. Monoteizm uniwersalny z chrześcijaństwa uderzył jeszcze bardziej niż wcześniej Dzeus hellenistyczny, ale tym bardziej żydzi odgrodzili się od niego. Wobec uniwersalizmu rzymskiego i chrześcijaństwa żydzi zajęli stanowisko negatywne, ich duchową stolica stał się Babilon. Powraca monolatria i sakralizm. Przeciw cywilizacji rzymskiej i chrześcijaństwu judaizm opancerza się nowym źródłem swej wiary: talmudem tworzony w i dla rozproszenia.

Talmud i karaimstwo

W I w pne. pojawia się twierdzenie, że Bóg nie przekazał  Mojżeszowi do spisania wszystkiego, ale dużą część przepisów utrwaliła się w przekazie ustnym, przekazywane z pokolenia na pokolenie. Tzw. tradycja, komentarze głównie do Tory była przez faryzeuszów, w przeciwieństwie do sadyceuszów za źródło religii obok Tory i Pisma. Spisywanie tej Tradycji rozpoczęło się w I w. p.n.e., systematyczne prace miały miejsce dopiero od II w n.e. Ogólnie przyjęto komentatorski zbiór Misznę napisaną przez Jehudę ha Nasi w 189 r. W miarę rozchodzenia się Żydów Miszna stawała się zbyt mało pojemna, ograniczona , powstaje wtedy komentatorstwo Miszny tzw. Gemara. Nauki wygłaszane w bożnicach w owym czasie były po aramejsku, hebrajski był językiem martwym. Powstaje piśmiennictwo teologiczne, dzielące się na dwa działy: komentarze do wersetów historycznych i treści moralnej – tzw. Haggada i wywody prawnicze – Hallacha. Gemara powstawała w Paestynie i Babilonii. Miszna i Gemara razem stanowią Talmud. W Palestynie powstał Talmud jerozolimski ukończony pod koniec III w. n.e. Natomiast nad Eufratem pod zwierzchnictwem Persji wytworzyło się w III w. żydowskie państwo teokratyczne. Ściągają tam też rabini z Palestyny opanowanej przez Rzym. Talmud powstaje oddzielnie, a prace nad nim trwają do końca V wieku. Oba Talmudy różnią się Gemarami, Miszna jest im wspólna. Talmud spisany był po chaladejsku. Większą powagę zyskał Talmud babiloński jako obszerniejszy i wszechstronniejszy.

Talmud nie wytwarza nic nowego, wyjaśnia Torę, jak mają stosować Prawo w praktyce życia. Nagina się wszelkie kroki do Przymierza z Bogiem, wymyśla sposobności żeby coś było zrobione pobożnie. Z Pięcioksięgu wyrosła cała cywilizacja, natomiast mało tego, Talmud  rozwałkował każdą literę Pisma, z wyrazów porobił traktaty, ze zdań księgi, szukając sposobów jakby coś zastosować używając łamańców logiki i naciągań pełnych skrętów. Każdy z przepisów uczeni rozwijali w nieskończoność, wytworzyła się z tego cała sieć nowych praw. Nie ma takiej rzeczy o której nie byłoby mowy w Talmudzie. Na każde wydarzenie życia jest przepis, do którego należy się stosować. Talmud jest czymś jedynym w swoim rodzaju w swej niezmienności i absurdalności (cyt. za autorem);  kodeksem życia i praw żydowskich. Księgi Talmudu stały się zbiorem przepisów i regulatorem życia zbiorowego pod groźbą grzechu. W niejednym miejscu w Talmudzie zaznacza się by dawać mu pierwszeństwo nad Pismem Św. Piśmiennictwo coraz bardziej skupia się na komentowaniu nie Tory a Talmudu, wybitniejsze komentarze rodziły wkrótce komentarze do nich itd. Uczoność talmudyczna polegała na tworzeniu komentarzy do komentarzy.

Istnieli też przeciwnicy Talmudu, którzy gonie uznawali. Kierunek saducejski istniejący przez wieki to jeden z nich, ale mało znaczący. W VIII w.zorganizowała się sekta karaimów,którzy wyraźnie nie uznawali Talmudu, przejęli oni niektóre poglądy od Saduceizmu. Karaimstwo podnosiło m.in. prawa kobiety, mieściło w sobie monogamię. Pierwsi uprawiali nauki świeckie i lepiej znali hebrajski. Ich przewaga powstała m.in. dlatego, że zaczęli spisywać w powszechnym w owym czacie języku arabskim na miejsce zmarłego „kojne”, ich pisma stały się dostępne ogółowi współwyznawców. Póki talmudyści nie poszli w ich ślady, póki trwali przy języku aramejskim (syryjskim lub chaladejskim) karaimiści byli bez konkurencji.

Niebawem po ukończeniu Talmudu żydzi znaleźli się pod panowaniem nowego uniwersalizmu – arabskiego, który również składał się z trzech prądów: ekonomicznego, językowego i religijnego. Żydzi niebawem opanowali handel świata muzułmańskiego i stali najbogatszą społecznością świata. W niektórych kalifatach byli faktycznymi współrządcami obok żywiołu islamskiego. Językowy uniwersalizm również objął ich mocno, natomiast jeśli chodzi o sprawy religijne – często ulegali wierzeniom lub obyczajom islamskim.

Z czasem nastąpił zmierzch karaimów z tego względu, że byli rozproszeni na różnorodne sekty, które niewiele łączyło poza opozycją wobec talmudystów. Trudno było ich w końcu zidentyfikować,powiedzieć co wśród  otoczenia jest prawdziwie karaimskiego, nie pomogła im też obecność różnych sekt w ich otoczeniu. W XI i XII osłabli tak bardzo, że ulegają prześladowaniu władzy żydowskich. W kolejnych wiekach całe gminy przechodzą do rabinów lub ulegają islamizacji. Od połowy XII w. filary wiedzy żydowskiej należą nie do karaimów a do talmudystów, to ostateczna przyczyna zwycięstwa Talmudu. Przyczynił się do tego między innymi Mojżesz ben Mamon Majmonides, który był m.in. lekarzem na dworze sułtana Saladyna w Kairze (który zdobył Jerozolimę). Przeszedł na islam (tylko pozornie), sułtan ustanowił go zwierzchnikiem wszystkich rabinów. Używał swych wpływów by usuwać karaimów,rozwinął też się pisarsko. Stopniowo w kolejnych wiekach karaimi wyginęli a Talmudowi nic nie stawiało tam.

Szhulchan Aruch

Do użytku historyków wystarczy przekład skrótu Talmudu czyli Szulchan Aruchu obowiązującego w owym czasie. Duchowo zgadza się z Talmudem a w swym skostnieniu religijno-prawnym zapędza się jeszcze dalej. Autor podaje liczne przykłady, czym zajmuje się Szulchan. Np. sprawę trzech nakazów codziennych modlitw Majmonides rozpisał na 28 rozdziałów z 436 paragrafami, w Szulchanie zawiera „tylko” 124 stronnice. Kwestia uboju rytualnego zajmuje 86 ustępów z 652 paragrafami. Szulchan składa sie z 4 ksiąg: Droga żywota, Nauka mądrości, Tarcza prawa, Kamień pomocy. Pierwsza obejmuje głównie sprawy kultu, trzecia prawo cywilne, czwarta małżeńskie,druga natomiast jest przykładem chaosu talmudycznego, zawiera sprawy religijne, niewieście, sprawy ślubowań, czarów i wróżb, rozdziały o obrzezaniu, prozelitach i rozmaite inne.

Szulchan został napisany w XVI w. Nie ma kompletnego przekładu Szulchanu, jest jeden przekład niemiecki Loevego z XIX w. Przykład z drogi żywota: zaczyna się od przepisów jak się modlić, jak wstawać rano, jak ubierać. Nie wolno wdziewać koszuli na wspak, szwami na zewnątrz, Bucik najpierw wdziej na stopę prawą ale go nie zawiązuj, następnie wdziej bucik na lewą nogę i go zawiąż a potem zawiąż bucik na nodze prawej, przy rozwiązaniu najpierw trzeba zdjąc bucik lewy.  Potem następują przepisy szczegółowe o zachowaniu na wychodku. Sporo przepisów o myciu rąk; chcąc uwolnić je od złych duchów trzeba każdą rękę polać trzykrotnie.  Prawowierny modli się bez ustanku, gdy wstanie odmawia odpowiednie zwroty, gdy słyszy pianie koguta inne, podczas ubierania inne itd. Duża uwaga poświęcona jest sabatowi, w sabat nie wolno nawet powiedzieć co się będzie robić kolejnego dnia. Chodzić należy wolno, żadnych robót wykonywać ani nosić ciężarów. Nie wolno obcinać paznokci, strzyc włosów… Dużo miejsca poświęcone jest nieczystości. Np. mięso i mleko muszą być zawsze trzymane oddzielnie. Mięso musi pochodzić ze zwierzęcia ubitego rytualnie. Zwierzę jadalne musi posiadać całe mnóstwo warunków w drobiazgowych szczegółach budowy. Przepisy szegółowe odnoszą się do tematu krwi, w jakim stanie nie można jej spożywać.  Na każdym kroku generalnie czyha na żyda niebezpieczeństwo, że stanie się nieczysty.  Źródłem nieczystości jest też kobieta.

Szczegóły dotyczą prawa małżeńskiego,  obowiązkiem każdego izraelity jest rozmnożyć lud. Talmud z jednej strony wymaga od młodzieży czystości i utrudnia robienie znajomości, z drugiej nierzadkie były przykłady małżeństw już w wieku 11 lat (np. Salomon Majmon)! nikt nie powinien czekać dłużej niż do 20 roku życia z małżeństwem i rozmnażaniem się.

Żona nie jest równa mężowi, tylko on ma prawo dać jej rozwód, a ona mogła odejść jedynie gdy była mu poślubiona przez rodziców w okresie nieletności tj., przed skończonym 13-tym rokiem życia. Żona winna służyć mężowi, mimo znacznego poniżenia miała też niemało praw, głównie w sferze materialnej.

Można się prawować o brak dziewiczości żony w określonych przypadkach,jeżeli się z nią nigdy nie było samemu i jeżeli mąż przyznał jej wiano w określonej kwocie. Był jeszcze jeden warunek, że panna ma poniżej 12,5 roku… W Talmudzie znajdowało się wiele wpisów, które ocierały o pornografie…

Prawo familijne oparte jest na uznaniu władzy ojcostwa. Dzieci z rodziców izraelskich zaliczają się do stanu ojca. Natomiast w związkach nielegalnych dziecko zawsze należy do stanu niższego. Dzieci niewolnicy lub nie-żydówki zawsze były tym co matka. Jest to ciekawy przykład tego co dla żydów znaczy bliźni.

Na koniec autor zadaje pytanie jaki jest Bóg według Szulchanu? „Gdzież jaki lud na ziemi,jak twój lud izraelski, lud jedyny na ziemi. Powiedział był Pan do Izraela: Wyście urządzili mi na ziemi jedyną chwałę, a ja urządzę wam jedyną chwałę na ziemi.” Ten Bóg modli się: „Oby mi się spodobało, aby moje miłosierdzie przewyższyło mój gniew, żeby moja litość wzięła górę (…) żebym postępował z dziećmi mymi według miłosierdzia mego i żebym na korzyść ich ograniczał się w sądach.” To wciąż po staremu Bóg plemienny, miłościwy i litościwy dla żydów bez których nie może się obejść, bo którz urządzałby mu chwałę… Pojęcie boga miało się kurczyć jeszcze bardziej przez następną księgę świętą Zohar i  jej system: kabałę.

(więcej…)