Archive for the ‘Narodowizm’ Category

17 września 1939 r. rozpoczęła się agresja Związku Radzieckiego w porozumieniu z Niemcami, która doprowadziła do włączenia połowy terytorium Polski do ZSRR. Były to ziemie na wschód od Sanu, Bugu i Pisy. Wkrótce włączono do ZSRR Litwę i Łotwę. Całe historyczne Kresy znalazły się w granicach Związku Sowieckiego. W krótkim okresie niecałych dwóch lat przetoczyła się przez te ziemie fala represji wymierzona w naród polski. Całkowitemu unicestwieniu Polaków zapobiegła krótkotrwała okupacja niemiecka.

W czasie okupacje niemieckiej miały miejsce kolejne straty. Ich przyczyną były walki ukraińsko – polskie. Ukraińcy dążyli do całkowitej eksterminacji ludności polskiej na Wołyniu i Podolu. W wyniku mordów zginęło ponad 100 tys. Polaków.

Powtórne opanowanie tych ziem przez komunistów spowodowało falę aresztowań i deportacji. Ziemie te opanowały armia sowiecka i NKWD. Sytuacja nabierała cech trwałości. Po ustaleniach teherańskich granicę polską ustalono na linii Curzona. Cały obszar Kresów Wschodnich znalazł się w ZSRR.

Polska ludność kresowa miała do wyboru: wyjechać do Polski i opuścić rodzinne strony czy zostać i stać się obywatelem ZSRR. Większość wybrała wyjazd. Było to około 2 mln ludzi. Wyjechała prawie cała inteligencja, resztki pozostałego ziemiaństwa, mieszczanie, bogatsze chłopstwo.

W przypadku ziem ukraińskich ludność polska była poddawana eksterminacji ze strony Ukraińców i opuszczała swe ziemie w obawie o życie. W przypadku pogranicza białorusko-litewskiego stosunki międzyetniczne były mniej konfliktowe. Więcej ludzi pozostało. Tam władze były zainteresowane wyjazdami Polaków z miast, Wilna, Grodna. Natomiast utrudniały wyjazdy ludności chłopskiej.

Warunkiem uzyskania prawa do wyjazdu było posiadanie przed wojną polskiego obywatelstwa. Z tego powodu możliwości wyjazdu zostali pozbawieni Polacy, zamieszkujący tereny na wschód od granicy przedwojennej Rzeczpospolitej.  Nie pozostało tam ich już zresztą wielu po represjach bolszewików w latach 30-stych.

Bolszewicy wydziedziczyli Polaków z ich własności prywatnej, skonfiskowano majątki ziemskie, fabryki, zakłady rzemieślnicze i domy. Zgodnie z komunistyczną ideologią likwidowano ziemiaństwo i burżuazję. Z uwagi, że posiadaczami ziemskimi, bogatymi mieszczanami byli w dużym stopniu Polacy, akcje te prócz klasowego, w praktyce miały też charakter narodowy. Dawni polscy ziemianie opuszczali swe posiadłości, pozostawało jedynie chłopstwo.

Początkowo polityka narodowościowa bolszewików wobec Polaków była liberalna, mogły istnieć polskie organizacje, szkoły. Z czasem rozpoczęły się represje, likwidowano polskie instytucje.

Na przełomie lat 20-stych i 30-stych rozpoczęto kolektywizację rolnictwa. Było to początkiem represji, w stosunku do Polaków rozpoczęły się masowe aresztowania i przesiedlenia na Syberię. Kilkukrotne akcje doprowadzały do unicestwiania polskości w obszarze przygranicznym. Represje dotknęły Kościół Rzymskokatolicki, zamykano kościoły. wywożono duchownych.

Polacy uważali ziemie kresowe za odwiecznie polskie. Zaskoczeniem był dla nich konflikt z Litwinami o Wilno i Ukraińcami o Lwów. Okazało się, że prawa polskie do Kresów są kwestionowane.

W wyniku traktatu ryskiego po wojnie z bolszewikami jednolite dotąd Kresy (z Wyjątkiem wschodniej Galicji) zostały podzielone. Większa część znalazła się pod władzą sowiecką, mniejsza stanowiła część państwa polskiego. Część ziem w wyniku dalszych przemian znalazła się w granicach niepodległej Litwy i Łotwy.

Polacy, którzy znaleźli się w granicach Rzeczypospolitej mieli najlepsze warunki, po  latach represji swobodnie mogli kultywować polskie tradycje i kulturę. Na Litwie i Łotwie byli poddawania próbom asymilacji, jednak bez prześladowań. Najgorszy los spotkał Polaków w Białoruskiej Republice Radzieckiej i Ukraińskiej Republice Radzieckiej.

Ostatecznie polska ludność kresowa uformowała się na przełomie XIX i XX w. Nie miała już jak dawniej statusu elitarnego, ale obejmowała wszystkie warstwy społeczne. Dawne ziemiaństwo polskie utraciło na znaczeniu w wyniku represji po klęskach powstań. W przypadku warstwy chłopskiej proces jeszcze trwał, ale zmierzał w sposób nieodwracalny do pełnej samoidentyfikacji narodowej. Na znacznych obszarach położonych na wschód od etnicznych terenów polskich zamieszkiwali chłopi wyznania rzymskokatolickiego, którzy dobrowolnie przyjęli polską opcję narodową. W wielu miejscach obszary te, na których żyły setki tysięcy polskich chłopów,  miały charakter wyspowy. Polska opcja wzmocniła się organizacyjnie po rewolucji w 1905 r. i osłabieniu caratu. Polacy mieli duży potencjał organizacyjny, majątkowy i demograficzny. Oprócz opozycji do rosyjskiego caratu polski ruch narodowy popadł w konflikty z innymi opcjami narodowymi na tym obszarze.

Wczoraj odbywała się akcja o nazwie wieczór kościołów. Można było zwiedzać poznańską katedrę, najstarszą w Polsce, w tym niedostępne na co dzień jej części oraz posłuchać ciekawych prelekcji.

W podziemiach katedry można było posłuchać prelekcji na temat przedromańskiej i romańskiej katedry z X w. (i zobaczyć pozostałość dawnych, odkopanych murów) i przypuszczalnych grobów pierwszych Piastów Mieszka I i Bolesława Chrobrego (zobaczyć pozostałości okalające ich groby).

W nazywanej obecnie złotą kaplicy prelekcja dotyczyła jej historii, jej ufundowania i budowy w XIX w., która stanowi uczczenie pamięci dawnej Polski i zebranie po niej pamiątek. Znajduje się tam tumba, w której znajdują się szczątki być może pierwszych władców Polski (przeniesione z pierwotnych grobów), prelegent wspominał w związku z tumbą o ile się nie mylę rzeźbie koronacji Maryi przez Chrystusa. Ponadto zobaczyć można  było rzeźby Mieszka i Bolesława, symbole pierwszych rdzennie polskich biskupstw i posłuchać ciekawych historii związanych z tworzeniem kaplicy złotej w stylu bizantyjskim, o jej licznych fundatorach, m. in. jednym z przedstawicieli rodu Raczyńskich.

Ukształtowanie się obszarów narodowościowych sprawił, że o powrót do stanu istniejącego w I Rzeczypospolitej nie był możliwy. Na etnicznych obszarach polskich nie było mniejszości białoruskiej, litewskiej i ukraińskiej. Natomiast na obszarach wschodnich byłej Rzeczypospolitej żyło bardzo wielu ludzi deklarujących narodowość polską. Reprezentowali oni wszystkie stany: bogate ziemiaństwo, burżuazję, mieszczan, rzemieślników, robotników, chłopstwo, w którym rozbudziła się tożsamość polska. Chłopstwo polskie było różnego rodowodu, fornale dworscy, zdegradowana drobna szlachta, potomkowie przybyszów z etnicznych ziem polskich jak i miejscowi chłopi. Decydowała wiara, chłopi mówiący dialektem białoruskim lub ukraińskim, ale wyznania rzymskokatolickiego uważali się za Polaków. Żyjąc w otoczeniu ruskim, polscy chłopi którzy zatracili język, poprzez zachowanie wiary identyfikowali swą narodowość.

Pozostaje pytanie jaka część chłopów to byli zruszczeni potomkowie polskiego chłopstwa a jaka część ruskie chłopstwo, które przyjęło wyznanie rzymskokatolickie.

Po 1863 r. zaczęły zachodzić ewolucyjne zmiany tworzące bardziej złożoną mozaikę narodowościową. Bogata szlachta i inteligencja nadal zachowywała poczucie polskiej świadomości narodowej. Natomiast w warstwie chłopskiej zaczęły się ruchy odrodzenia narodowego. Wykrystalizowały się nowe orientacje narodowe: ukraińska, białoruska, litewska, łotewska. Proces ten przebiegał w zróżnicowany sposób, w terenach zacofanych jak np. Polesie nie został w międzywojniu jeszcze zakończony.

Elementem, który najbardziej integrował wokół danej narodowości był język. Na całym obszarze Kresów wschodnich język polski był językiem szlachty, inteligencji i dużej części mieszczan. Warstwy ludowe używały dialektów języka ukraińskiego, białoruskiego i litewskiego.

Kolejnym czynnikiem była religia. Wyznawcy prawosławia najczęściej identyfikowali się jako Białorusini, Ukraińcy lub Rosjanie. Wyznawcy religii rzymskokatolickiej uznawali siebie za Polaków (za wyjątkiem etnicznej Litwy). W Galicji wyznanie stało się nawet najważniejszym czynnikiem determinującym narodowość. Grekokatolicy uważali siebie za Ukraińców, rzymscy katolicy za Polaków. Różnice językowe na pograniczu polsko-ukraińskim nie były aż tak duże, przenikały się różne dialekty, wiele  wsi miało dwujęzyczny charakter, zaś różnice w mowie między wsią a dworem uważano za rzecz normalną. Natomiast na Litwie i Łotwie (Inflanty) różnice językowe były wyraźne a wyznanie było wspólne, także kwestia języka decydowało przynależności językowej.

Ostatecznym rezultatem wzrostu świadomości narodowej warstw plebejskich na Kresach było powstanie zróżnicowania narodowościowego dotąd jednolitego obszaru dawnej Rzeczypospolitej.

Rozwój oświaty wzmagał kształtowanie się świadomości narodowej, własnej odrębności i rozwój nacjonalizmu. Zmieniał się stosunek do do mieszkańców różniących się tożsamością etniczną. Z jednej strony szczególnie Narodowa Demokracja budowała idę polskości w oparciu o język polski i katolicyzm. W miejsce ponadetnicznego narodu politycznego powstała w polskim ruchu narodowym koncepcja narodu monojęzykowego i monoreligijnego. Wzmacniało to polskość wśród katolików, ale też rodziło niechęć i opór pozostałych mieszkańców Kresów, szczególnie Ukraińców.

Granice etniczne stopniowo przekształciły się w granice narodowe. Dużą rolę odegrali prekursorzy ruchów narodowych, którzy realizując swe programy polityczne starali się określić zasięgi terytorialne swych grup etnicznych w sposób maksymalistyczny i kolidujący z poglądami pozostałych. Pod koniec XIX w. wiedza o rozmieszczeniu terytorialnym poszczególnych grup (litewskiej, łotewskiej, białoruskiej, ukraińskiej i polskiej) została skonkretyzowana. Na obszarze Galicji Wschodniej była to granica między występowaniem ludności rzymskokatolickiej a grekokatolickiej. Natomiast na obszarze między ukraińskim Wołyniem a polską Lubelszczyzną istniała strefa przejściowa i stan etniczny był zróżnicowany. Oceny co do warunków narodowościowych różniły się między badaczami.  Generalnie granice były płynne a sytuacja złożona.